Táo bón trẻ em

Táo bón là chỉ đại tiện khô cứng, thời gian đại tiện tương đối lâu, có lúc đi ngoài khó khăn. Táo bón trẻ em đơn thuần đa số có nguyên nhân do kết tràng tăng cường hấp thu nước và chất điện giải mà gây ra.

Những năm gần đây, số lượng trẻ em mắc táo bón càng ngày càng tăng. Nguyên nhân gây táo bón ở trẻ em, ngoại trừ có tổn thương thực thể (phình đại tràng bẩm sinh, polyp ruột,…) ra, phần lớn do chế độ ăn uống không hợp lý, hoặc do bình thường uống ít nước, hoặc do không phát triển thói quen đi đại tiện đúng giờ dẫn tới.

Táo bón mặc dù không phải bệnh nghiêm trọng, nhưng cũng không ít nguy hại. Táo bón không chỉ khiến các chất độc hại tồn tại trong cơ thể trong thời gian dài, gây hại cho gan và thận mà còn ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển của trẻ em, dẫn đến béo phì, gan nhiễm mỡ và các bệnh khác. Nghiêm trọng nhất là táo bón lâu dài sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ của trẻ.  

Nguyên nhân gây bệnh

Yếu tố nguyên phát

  1. Yếu tố ăn uống

Một số người ăn uống quá ít, thức ăn quá tinh quá vụn, hàm lượng chất xơ và nước trong thức ăn không đủ, không tạo được kích thích nhất định đối với ruột, nhu động ruột kém, không thể kịp thời đẩy cặn bã thức ăn xuống trực tràng, thời gian lưu trong ruột kéo dài, nước bị hấp thu quá nhiều mà khiến cho phân khô. Sau khi phân cặn bã xuống trực tràng do lượng quá ít, không thể hình thành đủ áp lực để kích thích tế bào thần kinh thụ cảm sinh ra phản xạ đại tiện mà gây táo bón.

  • Không đủ động lực đi đại tiện.

Trong khi đi đại tiện không chỉ cần cơ thắt hậu môn mở ra, co kéo đẩy hậu môn lên trên và ra ngoài, mà còn cần cơ hoành hạ xuống, cơ bụng co thắt, nín hơi để dùng lực đẩy phân ra ngoài. Người già cơ thể suy nhược, bệnh nằm lâu ngày, sau sinh,…, có thể do lực cơ hoành, cơ bụng, cơ thắt hậu môn suy giảm, áp lực của bụng yếu khiến cho lực đẩy không đủ, phân không bài tiết sạch, phân bị tồn đọng, sinh ra táo bón. Do đó rất nhiều người già bị táo bón.

  • Nhịn đại tiện

Một số người cho đại tiện là không quan trọng, là chuyện có thể sớm có thể muộn, không có thói quen đi đại tiện vào giờ nhất định; hoặc do công việc bận rộn, tâm trạng căng thẳng, đang đi du lịch,…mà kéo dài thời gian đi đại tiện, khiến cho phân đã xuống trực tràng lại quay lại kết tràng (đại tràng); hoặc do bị nứt hậu môn, trĩ,…sợ đau, sợ chảy máu, không dám đi mà kéo dài thời gian đi đại tiện. Những nguyên nhân này đều có thể khiến cho các tế bào thần kinh trên thành trực tràng cảm thụ phản ứng chậm với áp lực phân khi vào trong trực tràng, khiến cho phân khi nằm trong trực tràng lâu mà không có cảm giác đi đại tiện, hình thành táo bón theo thói quen.

  • Mất nước trong phân quá nhiều

Sốt, ra mồ hôi, nôn, tiêu chảy, mất máu quá nhiều,…đều có thể khiến cho mất nước trong phân, bù nước không đủ dẫn tới đại tiện khô kết.

Yếu tố thứ phát

  1. Cản trở bên trong lòng ruột

Khi bên trong lòng ruột bị hẹp hoặc bị chèn ép từ bên ngoài vào, như có khối u ruột lành tính và ác tính, viêm mạn tính làm hẹp ruột, phình đại tràng bẩm sinh gây co hẹp trực tràng, dính ruột sau phẫu thuật, tắc ruột một phần,…hoặc khối u lớn trong ổ bụng, như u nang buồng trứng, u xơ tử cung, cũng như có thai, cổ trướng chèn ép đại tràng,…có thể khiến cho phân không qua được, thời gian đình trệ trong ruột lâu, hình thành táo bón. Mấy năm gần đây thông qua các phương tiện kỹ thuật kiểm tra như nội soi trực tràng, đo áp lực hậu môn, đo thời gian truyền tống của đại tràng, điện cơ sàn chậu,…đã phát hiện một loại táo bón mới, là táo bón loại tắc nghẽn ở lối ra (hoặc rối loạn chức năng cơ sàn chậu). Đặc điểm là các yếu tố cản trở xuất hiện ở đầu ra khi đi đại tiện thì , trong đó có một vài nguyên nhân có thể loại bỏ hoặc giải quyết bằng can thiệp ngoại khoa.

  • Tổn thương đại tràng

Như bệnh viêm đại tràng do dị ứng, viêm túi thừa đại tràng, phình đại tràng bẩm sinh,…có thể dẫn tới có thắt đại tràng, vận động bất thường, khiến cho phân không qua được đại tràng mà gây táo bón.

  • Ảnh hưởng của thuốc

Uống Canxi cacbonat, Nhôm Hydroxit, Atropin, Probufen, Morphin, Phenipiridine, Stontium carbonate,…Chì, Asen, Thủy ngân, Photpho và ngộ độc các kim loại khác có thể gây táo bón. Lạm dụng kéo dài các thuốc nhuận tràng làm giảm nhạy cảm của các tế bào thần kinh thụ cảm trên thành ruột, điều này khiến cho ngay cả khu lượng phân trong ruột đủ, cũng không thể tạo ra phản xạ và nhu động ruột bình thường, dẫn đến táo bón khó điều trị.

  • Yếu tố tinh thần

Những kích thích tinh thần mạnh, hoảng loạn, căng thẳng cảm xúc, lo lắng u sầu hoặc tập trung cao độ vào công việc có thể làm mất ý thức đi ngoài, gây táo bón.

          Ngoài ra, rối loạn hệ thần kinh, rối loạn nội tiết, thiếu vitamin,…cũng có thể táo bón.

Chẩn đoán và chẩn đoán phân biệt

Nên khai thác tường tận bệnh sử và quy luật đại tiện, có bất kỳ triệu chứng nào liên quan đến đường tiêu hóa như: đau bụng, đầy hơi, nôn, chậm phát triển, tiền sử dùng thuốc. Trong khi kiểm tra cơ thể chú ý kiểm tra đáy chậu, xung quanh hậu môn, thăm hậu môn. Chú ý xem có vết nứt hậu môn, nhiễm khuẩn da, hăm tã,…Nếu ngón tay chạm vào một lượng phân lớn hoặc một lượng phân lớn thải ra sau khi kiểm tra bằng tay, các triệu chứng thuyên giảm, chẩn đoán có thể được xác định.

Trẻ sơ sinh sau 24h không đi ngoài phân xu, khả năng cao là tắc đại tiện, nên tiến hành kiểm tra như chụp phim bụng thẳng,…Trẻ mới sinh đã bị táo bón, nên chú ý xác định phân biệt rối loạn chức năng tuyến giáp trạng và phình đại tràng bẩm sinh. Sau đó tiến hành chụp Barit cản quang đại tràng mở rộng phần ngoài, có thể thấy có hẹp đại tràng, mà táo bón mạn tính sẽ thấy toàn bộ đại tràng mở rộng. Đối với trẻ em táo bón nặng cũng có thể tiến hành kiểm tra sự tăng trưởng và các kiểm tra hỗ trợ cần thiết, để phân biệt táo bón do yếu tố thần kinh hay táo bón do tắc nghẽn.

Điều trị

Bệnh nhân mắc táo bón nguyên phát tích cực điều trị bệnh nguyên phát. Bản chất của điều trị táo bón đơn thuần là cải thiện chế độ ăn uống, bổ sung nhiều nước và thực phẩm có chứa cellulose (như ngũ cốc, rau xanh,…). Đồng thời, rèn luyện thói quen đi đại tiện. Điều trị bằng thuốc chỉ sử dụng tạm thời khi cần thiết.

  1. Điều chỉnh ăn uống cho trẻ bú mẹ

Trẻ bú mẹ tương đối ít mắc táo bón. Nếu như bị, ngoài việc cho trẻ bú mẹ, bổ sung thêm thức ăn nhuận tràng, như thêm nước rau có đường hoặc nước cam (sử dụng cam tươi vắt nước uống, nước cam đóng chai dễ bị nhiễm khuẩn sau khi mở nắp), nước ép cà chua, nước sơn tra nấu hoặc nước táo đỏ. Từ 4 tháng tuổi trở lên có thể thêm rau xay nhuyễn hoặc nước quả nghiền nấu chín. Khi sữa mẹ không đủ, có thêm 1 – 2 lần sữa bò 8% đường. Nước mật ong mỗi ngày 60 – 90ml, cũng có ích.

  • Điều chỉnh ăn uống cho trẻ bú sữa công thức.

Trẻ bú sữa công thức dễ bị táo bón, nhưng bổ sung đường và thực phẩm hợp lý, có thể tránh được táo bón. Nếu mắc táo bón, có thể dùng sữa bò thêm đường tăng đến 8%, đồng thời có thể thêm nước ép hoa quả (như cà chua, nước cam, nước ép dứa, nước táo và các loại nước quả đun khác) để kích thích nhu động ruột. Đối với trẻ lớn hơn, có thể ăn thêm các loại thực phẩm bổ sung như rau xay nhuyễn, rau nghiền vụn, hoa quả, cháo các loại… Nếu trẻ lớn hơn một chút có thể thêm các loại ngũ cốc thô hơn như bột ngô, tiểu mễ, lúa mạch,…nấu thành cháo. Trong độ tuổi 1 – 2 tuổi, nếu đã thêm các loại thực phẩm bổ sung, mỗi ngày lượng sữa bò đủ 500ml, có thể cho ăn thêm nhiều loại thực phẩm thô như khoai lang, cà rốt và rau xanh. Nếu có điều kiện có thể cho ăn thêm thạch hoa quả. Trẻ táo bón bị suy dinh dưỡng, cần chú ý bổ sung dinh dưỡng, tăng dần lượng ăn vào, sau khi tình trạng dinh dưỡng tốt lên, cơ bụng, cơ ruột phát triển, trương lực tăng lên, tự nhiên sẽ bài tiết phân trơn tru.

  • Luyện tập thói quen

Đi đại tiện là một hoạt động có tính phản xạ, trẻ em thông qua luyện tập có thể hình thành thói quen đi đại tiện. Thông thường trẻ sinh trên 3 tháng có thể bắt đầu tập luyện, sau khi cho trẻ ăn buổi sáng người lớn dùng hai tay hỗ trợ, hoặc là ngồi trên bồn hoặc là ngồi trên bô nhỏ, liên tục chấp hành trong nửa tháng đến một tháng là có thể hình thành thói quen. Sau khi hình thành thói quen không được tự ý thay đổi thời gian. Đối với trẻ lớn hơn, ngoài việc khuyến khích trẻ vận động nhiều, ăn nhiều thực phẩm giàu chất xơ ra cũng nên đi đại tiện đúng giờ, hình thành thói quen tốt.

  • Điều trị Đông y

Y học cổ truyền cho rằng táo bón mạn tính đa phần do tân dịch suy tổn trường vị khô táo mà gây ra, điều trị dùng pháp Tư âm nhuận trường. Bệnh nhẹ có thể dùng độc vị Úc lý nhân, mỗi lần nhai 3 – 5 hạt, mỗi ngày 1 – 2 lần, hoặc cách ngày. Bệnh nặng thường dùng Tam nhân hoàn (Qua lâu nhân, Úc lý nhân, Hỏa ma nhân làm hoàn mật ong, mỗi hoàn 3g) mỗi lần 1 hoàn, mỗi ngày 1 – 2 lần, trẻ nhỏ thì giảm một nửa, trẻ lớn thù có thể uống Ma nhân tư tỳ hoàn (麻仁滋脾丸), mỗi ngày 1 – 2 hoàn, sau khi đại tiện thông thì ngừng uống.

  •  Các phương pháp điều trị khác

Trẻ nhỏ có thể mỗi tối trước khi đi ngủ uống sữa Mg mỗi lần 0,5 – 1ml/kg, hoặc paraphin lỏng mỗi lần 0,5ml/kg, cũng có thể hòa 2 loại thành hỗn hợp để sử dụng, có thể bỏ dầu paraphin vì dễ bị rò rỉ từ hậu môn. Các loại thuốc trên có thể sử dụng trong 3 – 5 ngày, đồng thời huấn luyện đại tiện vào sáng hôm sau. Để tránh hít vào, trẻ sơ sinh không dùng dầu paraphin. Trẻ nặng có thể dùng phenolphthalein mỗi lần 3mg/kg, uống trước khi đi ngủ. Táo bón cấp tính hoặc tắc nghẽn phân, có thể dùng thuốc thụt (các chế phẩm của glycerol và sorbitol) 5 – 10ml bơm vào trong hậu môn, kích thích trực tràng để đi đại tiện; ở trong gia đìn có thể dùng một miếng xà phòng nhỏ nhét vào trong hậu môn để thông tiện, cũng có thể đeo găng tay vào một ngón tay nhỏ, nhúng một lượng nhỏ dầu parafin hoặc vaselin, đưa vào hậu môn để thông tiện. Phương pháp dùng thuốc xổ kích thích rất mạnh, dễ hình thành thói quen, khi không cần thiết không nên sử dụng.

Phương pháp điều trị táo bón không đau cho trẻ em

  •  Nhẹ nhàng xoa vùng bụng của em bé bằng hai bàn tay, lấy rốn là trung tâm, xoa từ trái sang phải, xoa bụng 10 lần nghỉ 5 phút, rồi lại xoa tiếp 10 lần, lặp lại 3 lần.
  •  Em bé nằm ngửa, nắm lấy chân em bé và thực hiện động tác gập duỗi, 1 lần gập vào 1 lần duỗi ra, làm 10 lần, sau đó chỉ làm động tác duỗi chân 10 lần.
  •  Dùng một thuốc mỡ bôi ngoài (ví dụ: thuốc mỡ chlortetracyclin) bôi vào phía ngoài hậu môn của em bé, lót bằng giấy mềm, vừa đẩy vừa ấn nhẹ hậu môn, làm chậm 10 lần. Thường rất nhanh sẽ buồn đi đại tiện hoặc đại tiện ngay.
  •  Phương pháp thông tiện bằng thanh xà phòng: cắt xà phòng thành một đoạn to như cái bút chì và dài 3cm, sau khi thấm nước ướt đưa vào hậu môn của em bé, có thể kích thích thành ruột để tạo nhu động ruột giúp đi ngoài.
  •  Phương pháp thông tiện bằng đoạn củ cải muối: lấy một đoạn củ cải muối cắt thành đoạn to như cái bút chì, ngâm trong nước muối và đưa vào hậu môn, có thể thúc đi đại tiện.
  •  Thuốc xổ Glycerin: bơm thuốc xổ vào trong hậu môn của trẻ, để nước thuốc lưu trong đại tràng của trẻ một thời gian sau đó cho trẻ đi đại tiện.

Tuy nhiên đáng chú ý là: sự phát triển chức năng đường tiêu hóa ở trẻ nhỏ là chưa đầy đủ, tốt nhất không nên sử dụng thuốc nhuận tràng để thông tiện trong một thời gian dài. Đây là một biện pháp khẩn cấp để điều trị triệu chứng, vì nó rất dễ làm tổn thương cơ thể của em bé, thậm chí gây ra các vấn đề tiêu chảy nghiêm trọng. Khuyến cáo các bà mẹ tốt nhất nên ít sử dụng nếu như đó không phải cách cuối cùng.

Phương pháp điều trị táo bón tận gốc

  •  Đại hoàng 5 – 10g, nghiền thành bột mịn, hòa với giấm thành dung dịch loãng, thành “Thương thấp chỉ thống cao”. Ở trung tâm, dán vào giữa 2 lòng bàn chân tại huyệt Dũng tuyền, sau 10 – 15 phút gỡ ra, thông thường dùng thuốc 1 lần là có hiệu quả. Giúp thanh nhiệt tiêu tích, đạo trệ thông tiện.
  •  Mang tiêu 5g, nghiền thành bột mịn, ở giữa đắp “Trị thương thấp chỉ thống cao”, đắp ngoài chỗ huyệt Dũng tuyền hai lòng bàn chân, mỗi ngày thay 1 lần, liên tục trong 3 – 5 ngày. Giúp thanh nhiệt đạo trệ.
  •  Sinh đại hoàng, Tiêu sơn tra lượng vừa. Lấy phần sạch của 2 vị thuốc trên, nghiền thành bột mịn, đóng vào lọ để dùng. Khi dùng mỗi lần lấy 10g bột, dùng Giấm gạo hoặc nước sạch tạo thành một hỗn hợp sệt, đắp ngoài chỗ huyệt Dũng tuyền hai lòng bàn chân và vùng rốn, dùng gạc băng lại, cố định bằng băng dính, mỗi ngày thay 1 lần, liên tục trong 3 – 5 ngày. Giúp thanh nhiệt đạo trệ, tiêu tích hóa thực.
  •  Sinh đại hoàng, Kê nội kim lượng vừa, rửa sạch, nghiền thành bột mịn, đóng vào lọ để dùng. Khi dùng mỗi lần lấy 10g bột, dùng Giấm gạo hoặc nước sạch lượng thích hợp để tạo thành một hỗn hợp sệt, đắp ngoài chỗ huyệt Dùng tuyền hai lòng bàn chân và vùng rốn, dùng gạc băng lại, cố định bằng băng dính, mỗi ngày thay 1 lần, liên tục 3 – 5 ngày. Giúp thanh nhiệt đạo trệ, tiêu tích hóa thực.

Phòng chống

Táo bón là một bệnh mạn tính thường gặp trong thời kỳ thơ ấu, nếu như cha mẹ có thể hiểu được một số kiến thức y học thông thường, đưa ra chỉ đạo đúng đắn về phương pháp cho ăn và thói quen sinh hoạt hợp lý cho trẻ, tin rằng táo bón ở trẻ em có thể được điều trị khỏi.

  • Cho trẻ em đi đại tiện đúng giờ mỗi ngày để hình thành thói quen đi đại tiện tốt.
  • Để hình thành thói quen ăn uống tốt, cần cho trẻ ăn uống đa dạng, ăn ít đồ sống lạnh, lượng thức ăn không nên quá ít, thức ăn không nên quá mịn, nên ăn giàu chất xơ.
  • Để phát triển thói quen sinh hoạt tốt, trên tinh thần tránh căng thẳng cao kéo dài, đặc biệt đối với trẻ em ở độ tuổi đi học, học tập căng thẳng, thiếu ngủ có thể gây táo bón.
  • Trẻ nhỏ ăn sữa bột, có thể thêm một ít đường, còn có thể thêm một ít nước cháo, đồng thời có thể cho nước cam, nước rau để tránh phân quá khô, quá cứng mà gây táo bón.
  • Tránh sử dụng kéo dài các thuốc gây táo bón như Canxi gluconate, Canxi cacbonat và nhôm hydroxit.
  • Tăng cường cho bé vận động cũng có ích trong việc giúp đại tiện thông suốt. Đối với các em bé chưa thể tự bò tự đi, cha mẹ không nên để bé nằm một mình trong nôi một thời gian dài, nên ôm bé nhiều hơn, đồng thời giúp bé làm một vài động tác gập duỗi tay chân, nghiêng người sang một bên, lăn về trước sau, để tăng hoạt động của trẻ làm tăng tôc độ tiêu hóa thức ăn. Đối với những trẻ lớn hơn, cha mẹ nên để bé bò trên sàn nhà, cho bé đi bộ và chạy, thậm chí lấy một vài quả bóng bay cho trẻ thổi, để tăng lượng vận động và áp lực trong bụng, để đạt được tác dụng rèn luyện cơ bụng.